Soạn bài: Bài 5 - Tìm hiểu chung về văn biểu cảm

I. NHU CẦU BIỂU CẢM VÀ VĂN BIỂU CẢM

1. Nhu cầu biểu cảm của con người

Những câu ca dao sau:

-                Thượng thay con cuốc giữa trời

                Dầu kêu ra máu có người nào nghe.

-                Đứng bên ni đồng, ngó bên tè đồng, mênh mông bát ngát

                Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng, bát ngát mênh mông.

-                Thân em như chẽn lúa đòng đòng,

                Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai.

Câu ca dao thứ nhất biểu hiện nỗi khổ đau oan trái của người lao động không được lẽ công bằng nào soi tỏ. Câu ca dao thứ hai biểu hiện cảm xúc về một niềm hạnh phúc bao la, êm ái và tự hào.

Thông thường, người ta thổ lộ tình cảm để mong được chia sẻ được sự đồng cảm. Khi vui mà được chia sẻ thì niềm vui sẽ nhân lên, khi buồn mà được chia sẻ thì nỗi buồn sẽ vơi bớt đi.

Khi có tình cảm dồn nén, chất chứa, không nói ra không được thì người ta có nhu cầu làm văn biểu cảm. Cho nên, trong thư từ gửi cho người thân hay bạn bè, em thường biểu lộ tình cảm của mình trong đó.

2. Đặc điểm chung của văn biểu cảm

Hai đoạn văn sau:

(1) Thảo thương nhớ ơi! Mới ngày nào Thảo còn ngồi chung một bàn với Hồng, Minh, Ngọc, thế mà nay Thảo đã theo cha mẹ vào thành phố Hồ Chí Minh, để cho bọn mình xiết bao mong nhớ. Thảo có nhớ những lần chúng mình cùng dạo Hồ Tây, cùng chơi Thủ Lệ, cùng tham quan Ao Vua? Thảo có nhớ một lần mình ốm dài, Thảo chép bài cho mình?

(Bài làm của học sinh)

(2) Trên đài, một người con gái nào đó vừa hát một bài dân ca của đất nước ta trong đêm khuya. Bây giờ tất cả im lặng rồi, giọt sao ngoài khung cửa đọng lại, đứng im, không nháy nữa, dèm đã đi vào chiều sâu, mà vẫn còn nghe ăm vang mãi giọng hát của người con gái lúc nãy. Một giọng hát dân ca, ngân nga bát ngát như cánh cò trên đồng lúa miền Nam chạy tới chân trời, có lúc rụt rè, e thẹn như khóe mắt người yêu mới gặp, có lúc tinh nghịch, duyên dáng như những đôi chân nhỏ thoăn thoắt gánh lúa chạy trên những con đường làng trộn lẫn bóng tre và bóng nắng... Có lẽ không phải là một người con gái đã hát trên đài. Đó chính là quê hương ta đang lên tiếng hát. Tiếng ngân nga dội lên từ lòng đất, ở trong đó một góc vườn có đôi cây sầu đông và một giàn bầu đong đưa quả nặng, một ngày đã xa, mẹ ta đã chôn nhúm rau của ta thuở ta mới lọt lòng. Đó là tiếng ngân của mặt đất, của dòng sông, của những xóm làng và những cánh đồng sau một ngày lao động và chiến đấu.

(Nguyên Ngọc)

a) Đoạn văn (1) nói lên nỗi thương nhớ người bạn cùng học chung ngày nào. Đoạn (2) biểu đạt nỗi nhớ cùng tình yêu quê hương của tác giả được gợi lên từ bài dân ca. Nếu so với nội dung của vãn bản. tự sự ỵà miêu tả thì nội dung của hai đoạn văn trên chủ yếu nhằm bộc lộ tình cảm của người viết.

b) Qua hai đoạn vãn trên, em rất tán thành ý kiến cho rằng tình cảm, cảm xúc trong văn biểu cảm thường là những tình cảm đẹp, thấm nhuần tư tưởng nhân văn (như yêu con người, yêu thiên nhiên, yêu Tổ quốc, ghét những thói tầm thường, độc ác...).

c) Phương thức biểu đạt tình cảm, cảm xúc ở đoạn một là bộc lộ trực tiếp bằng ngôn từ (“Thảo thương nhớ ơi!’’). Đoạn văn (2), tác giả dùng biện pháp tự sự, miêu tả để gợi tình cảm.

II. LUYỆN TẬP

1. Hai đoạn văn sau:

a) Hải đường: Loài cây nhỡ, họ chè, lá dài, dày, mặt trên bóng, mép có răng cưa. Hoa mọc từ một tới ba đóa ở gần ngọn cây, ngọn cành, có cuống dài, tràng hoa màu đỏ tía, nhị đực rất nhiều. Hoa nở ở Việt Nam vào dịp Tết âm lịch, đẹp, không thơm. Thường trồng làm cảnh.

(Theo Từ điển Bách khoa nông nghiệp)

b) Từ cổng vào, lần nào tôi củng phải dừng lại ngắm những cây hải đường trong mùa hoa của nó, hai cây đứng đối nhau trước tắm binh phong cổ, rộ lên hàng trăm đóa ở đầu cành phơi phới như một lời chào hạnh phúc. Nhìn gần, hải dường có một màu dỏ thắm rất quý, hân hoan, say đắm. Tôi vốn không .thích cái lối văn hoa của các nhà nho cứ muốn tôn xưng hoa hải đường bằng hình ảnh của những người đẹp vương giả. Sự thực ở nước ta, hải đường đâu phải chỉ mọc nơi sân nhà quyền quý, nó sống khắp các vườn dân, cả đình, chùa, nhà thờ họ. Dáng cây củng vậy, lá to thật khỏe, sống lâu nên cội cành thường sần lên những lớp rêu da rắn màu rỉ đồng, trông dân dã như cây chè đất đỏ. Hoa hải đường rạng rỡ, nồng nàn, nhưng không có vẻ gì là yểu điệu thục nữ, cánh hoa khum khum nliư muốn phong lại cái nụ cười má lúm đồng tiền. Bỗng nhớ năm xưa, lần đầu từ miền Nam ra Bắc lên thăm Đền Hùng, tôi đã ngẩn ngơ đứng ngắm hoa hải đường nở đỏ núi Nghĩa Lĩnh.

(Theo Hoàng Phủ Ngọc Tường)

Đoạn văn thứ hai là văn biểu cảm. Vì đoạn văn đã bộc lộ tình cảm yêu thích hoa hải đường của tác giả. Sự yêu thích đó được biểu lộ qua cái nhìn tưởng tượng chủ quan của tác giả về hoa hải đường (“phơi phới như một lài chào hạnh phúc”, “trông dân dã như cây chè đất đỏ”), biểu lộ trực tiếp bằng lời văn (“màu đỏ thắm rất quỷ, hân hoan, say đắm”, “rạng rỡ nồng nàn”, “ngẩn ngơ đứng ngắm hoa hải đường”).

2. Nội dung biểu cảm của cả hai bài thơ Sông núi nước NamPhò giá về kinh đều thể hiện bản lĩnh, khí phách dân tộc. Một thể hiện lòng tự hào về một nền độc lập dân tộc; một thề hiện khí thế chiến thắng hào hùng và khát vọng hòa bình lâu dài của dân tộc.

3. Một số bài văn biểu cảm: Buổi học cuối cùng (Ngữ văn 6), Biển đẹp (Ngữ văn 6, tập hai), Cổng trường mở ra (Ngữ văn 7), Mẹ tôi (Ngữ văn 7).

4. Một số đoạn văn xuôi biểu cảm.

CÂY TRE

Cành lá tre này cũng như những cành lá tre khác, không có gì đặc biệt. Nhưng tối không bao giờ nhìn ngắm một cành tre mà không thấy nổi lên trong lòng những ý nghĩ và những cảm giác lúc nào cũng giông nhau.

Khi thây các lá tre gió thổi vút một chiều, tôi cảm thây một vang động âm thầm và kín đáo trong tâm hồn. Hình như một cảm giác gì thanh thoát và lạnh lẽo, một cái gì vừa cứng cỏi lại vừa chua xót, vừa tha thiết lại vừa thanh đạm, như tâm hồn một nhà ẩn dật thời xưa, chán những điều thế tục đem giàu cái tài năng không được ai biết trong rừng núi... Vài lá tre dài, nhọn vắt qua trăng sáng trông thật giông một bức tranh phóng bút của Tàu.

(Thạch Lam)

GIÃ TỪ TUỔI NHỎ

Trái sấp đậu thì hoa phải tàn, nếu hạt thóc không chết đi thì cây lúa cũng không sống, em cũng biết rằng ta muốn ôm em lại mãi, nhưng có thể như thế được đâu. Thế là em đi, còn ta thui thủi về một mình, con đường thơ mộng đã thành con đường đời, ta bước từng bước đau thương, vì lòng ta trông cả em! Ta không muốn quay đầu lại nhìn; em đi rồi ta phải thành một người lớn, phải siêng năng chứ, nào là công việc, nào là cuộc đời, nào là cái đời...

Còn em, Tuổi Nhỏ ơi! Ta không cần thì em cũng không ở; em đi chầm chậm, lưng quay lại cho ta. Em mang theo mặt đẹp của em, hai má trai tơ, đậm như mặt trời sắp mọc, trán em tinh khiết, chưa hề oán hận, lòng em thơ ngây, chỉ thích đùa cười. Từ bấy đến nay, em vào trong Thời Gian, con đường mờ mịt không em?

Thôi, đường của em chỉ là khói sương thôi, chẳng bao lâu em sẽ lẫn với chân trời, anh chỉ nhìn đằng xa, tưởng em là mộng. Anh không dám giơ tay đón bắt, bắt sao được, mà dám bắt em sao? Em sẽ không đến với một khuôn mặt tạc trong thịt đời, khắc khổ, gập ghềnh, chín khô như một trái mùa hạ.

(Xuân Diệu - Giã từ tuổi nhỏ)

NGÔI TRƯỜNG CŨ

Tôi rảo bước đến trước trường và tần ngần đưa mắt nhìn vào. Tuy đã bao năm trời xa cách, ngôi trường vẫn không khác mấy khi xưa: vẫn mái ngói rong rêu, vẫn bốn bức tường chớn chở, mấy giậu ti-gôn đã bắt đầu khoe sắc, mấy khóm vân côi cũng đang độ khai hoa. Cây điệp trước sân đã báo hiệu mùa thi với nghìn cánh hoa hồng tả tơi trên vệ cỏ. Một niềm cảm xúc bỗng xâm chiếm tâm hồn tôi. Mỗi cảnh vật đều khêu gợi ở tôi những bóng hình xưa, tăm tiếng cũ. Tôi thấy như sống lại trong khoảnh khắc quãng đời thơ ấu, mà ngôi trường yêu mến kia đã phong kín của tôi bao nhiêu kỉ niệm buồn, vui. Tôi nhớ lại tất cả. Cái gì tôi cũng nhớ và cái gì cũng gieo vào lòng tôi một niềm lưu luyến cách vời. 

    (Thẩm Thệ Hà)

Viết bình luận